Sezon Bir canlı — final haftası kapanmadan sıralamada yüksel.
Rehberler

Satrançta özel hamleler: Rok, geçerken alma, piyon terfisi ve pat kuralları

GAMEAREA Editörlüğü 8 dk okuma YZ destekli
GAMEAREA Satranç oyununun tahta ve taşlarını gösteren kapak görseli
Görsel: GAMEAREA

Satrançta özel hamleler üç tanedir: rok, geçerken alma ve piyon terfisi; pat ise oyunu berabere bitiren özel bir konumdur. Dördünün de kuralı FIDE Satranç Kuralları'nda birkaç cümleyle yazılıdır ve tartışmaların çoğu, o cümlelerdeki küçük şartların bilinmemesinden çıkar.

Kısaca

  • Rok: şah iki kare kaleye doğru gider, kale şahın üzerinden atladığı kareye geçer. Şah ya da o kale daha önce oynadıysa hak kalıcı olarak biter.
  • Geçerken alma: iki kare ilerleyen rakip piyonu, tek kare ilerlemiş gibi alırsın; yalnızca hemen sonraki hamlede geçerlidir.
  • Terfi: son yataya ulaşan piyon aynı hamlede vezir, kale, fil ya da ata dönüşmek zorundadır; seçim, daha önce alınmış taşlarla sınırlı değildir.
  • Pat: hamle sırası sende, şah çekilmemiş ve kurallı hiçbir hamlen yoksa oyun berabere biter.

Rok nasıl atılır, hangi durumda atılamaz?

Rok, bir hamlede iki taşın oynadığı tek durumdur ve FIDE kurallarında şahın hamlesi sayılır (madde 3.8.2). Şah başlangıç karesinden kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın az önce geçtiği kareye yerleşir. Şah kanadında yapılana kısa rok, vezir kanadında yapılana uzun rok denir; kural ikisinde de aynıdır.

Kurallar rok hakkını iki ayrı başlıkta sınırlar. İlki kalıcıdır: şah daha önce oynadıysa hiçbir tarafa, bir kale oynadıysa o kaleyle rok atamazsın. Taşı sonradan eski karesine geri getirmek hakkı geri vermez.

İkincisi geçicidir; engel kalkınca rok yeniden mümkün olur:

  • Şahın durduğu kare tehdit altındaysa, yani şah çekilmişse.
  • Şahın üzerinden geçeceği kare rakip taşlarca tehdit ediliyorsa.
  • Şahın varacağı kare tehdit ediliyorsa.
  • Şah ile kale arasında herhangi bir taş varsa.

Bu listede olmayan iki durum sık sık yanlış bilinir. Kalenin tehdit altında olması rok atmaya engel değildir. Uzun rokta kalenin geçtiği b sütunundaki karenin tehdit edilmesi de sorun yaratmaz, çünkü şartlar yalnızca şahın durduğu, geçtiği ve vardığı kareler için yazılmıştır. Daha önce şah yemiş olmak da tek başına hakkı bitirmez; şah yerinden oynamadıysa rok hâlâ mümkündür.

Masa başında rok: Önce hangi taşa dokunulur?

Turnuvada rok tek elle ve önce şaha dokunarak yapılır. FIDE kurallarının 4.4.2 maddesine göre önce kaleye, sonra şaha bilerek dokunan oyuncu o hamlede o tarafa rok atamaz ve dokunduğu kaleyle oynamak zorunda kalır. Çevrimiçi oyunda bu sorun yoktur: şahı iki kare sürüklediğinde kale kendiliğinden yerine geçer. GAMEAREA Satranç da böyle çalışır.

Geçerken alma (en passant) nedir, ne zaman yapılır?

Geçerken alma, piyonun başka bir piyonu durduğu kareye gitmeden aldığı tek hamledir. Kural 3.7.3.1 maddesinde tanımlanır: rakibin piyonu başlangıç karesinden tek hamlede iki kare ilerleyip senin piyonunla aynı yataya ve komşu sütuna geldiyse, onu yalnızca bir kare ilerlemiş gibi alabilirsin. Senin piyonun çapraz ilerler, rakip piyon tahtadan kalkar.

Örnek: Beyaz piyonun e5'te duruyor. Siyah d7'deki piyonunu d5'e sürüyor. Bir sonraki hamlende piyonunu d6'ya oynayıp d5'teki siyah piyonu alabilirsin.

Üç şartın hepsi birlikte aranır:

  1. Rakip piyon o hamlede iki kare birden ilerlemiş olmalı.
  2. Senin piyonun onunla aynı yatayda ve bitişik sütunda durmalı. Bu, beyaz için 5. yatay, siyah için 4. yatay demektir.
  3. Alış hemen sonraki hamlede yapılmalı. Araya başka bir hamle girerse hak kaybolur (madde 3.7.3.2).

Geçerken alma zorunlu değildir; çoğu zaman bir seçenektir. Tek istisna, elindeki tek kurallı hamle buysa ortaya çıkar: o zaman oynamak zorundasın, çünkü kurallı hamlen varken pat olmaz.

Satrançta dört özel kuralın özeti: rokta şah iki kare gider, geçerken alma yalnızca hemen sonraki hamlede yapılır, piyon vezir, kale, fil ya da ata terfi eder, pat beraberliktir
Görsel: GAMEAREA

Piyon terfisi nasıl olur, piyon neye dönüşebilir?

Başlangıç yatayına en uzak yataya ulaşan piyon, aynı hamlenin parçası olarak kendi renginden yeni bir vezir, kale, fil ya da atla değiştirilmek zorundadır (madde 3.7.3.3). Piyon olarak kalamaz, şaha da dönüşemez. Yeni taşın etkisi anında başlar: terfi eden taş hemen şah çekebilir, hatta mat edebilir.

En yaygın yanlış, yalnızca daha önce alınmış taşların geri gelebileceğidir. Kural bunun tersini açıkça söyler: seçim, alınmış taşlarla sınırlı değildir (madde 3.7.3.4). Vezirin tahtadayken ikinci, hatta üçüncü veziri çıkarabilirsin. Kâğıt üzerinde sekiz piyonun hepsi terfi ederse tahtada dokuz vezirin olur.

Vezir yerine neden at ya da kale seçilir?

Vezirden başka bir taşa terfiye az terfi denir ve iki pratik nedeni vardır. Birincisi at: vezirin yapamadığı L hamlesiyle terfi anında şah çekip çatal atabilir ya da mat edebilir. İkincisi pattan kaçınmak: vezir çıkarmak rakibin bütün karelerini kapatıp oyunu berabere bitirecekse, kale çıkarmak aynı işi rakibe bir kare bırakarak görür.

Pat nedir, mat ile farkı ne?

Pat, hamle sırası gelen oyuncunun şahı tehdit altında değilken hiçbir kurallı hamlesinin kalmamasıdır. Oyun o anda berabere biter (madde 5.2.1). Matta ise şah tehdit altındadır ve kurtulacak hamle yoktur; oyunu mat eden kazanır. Aradaki tek fark şah çekilip çekilmediğidir, sonuç ise tam puan ile yarım puan kadar ayrışır.

Tipik örnek: Beyaz şah f7'de, beyaz vezir g6'da, siyah şah h8'de ve sıra siyahta. Siyah şaha şah çekilmiyor, ama g8, g7 ve h7 karelerinin hepsi kontrol altında. Siyahın başka taşı da yoksa oyun pat olur ve vezir fazlası olan beyaz yarım puanla yetinir.

Üstün taraftaysan her hamleden önce rakibe en az bir kurallı hamle kaldığını kontrol et. Geride kaldıysan pat bir kurtuluş yoludur: hareket edebilen son taşlarını feda edip şahını hamlesiz bırakmak beraberliği zorlayabilir. Bu tuzakların en sık görüldüğü yer vezir ve kale oyunsonlarıdır; temel matlar rehberimizde pata düşmeden mat etmenin yolunu adım adım anlattık.

Dört kural bir arada nasıl özetlenir?

KuralNe zaman mümkünEn sık yapılan hataFIDE maddesi
RokŞah ve o kale hiç oynamamış, arası boş, şahın üç karesi tehditsizŞah altındayken ya da tehdit edilen kareden geçerek rok atmak3.8.2
Geçerken almaRakip piyon iki kare ilerleyip yanına geldiğinde, hemen sonraki hamledeBir hamle bekleyip sonra almaya çalışmak3.7.3.1, 3.7.3.2
TerfiPiyon son yataya ulaştığında, aynı hamledeYalnızca alınmış taşların seçilebileceğini sanmak3.7.3.3 – 3.7.3.5
PatSıra sende, şah yok, kurallı hamle yokÜstün konumda rakibi hamlesiz bırakmak5.2.1
Kaynak: FIDE Satranç Kuralları (FIDE Handbook E.01), 1 Ocak 2023'ten beri yürürlükteki metin.

Bu kuralları bildikten sonra sıra onları doğru zamanda kullanmaya gelir. Rokun ilk hamlelerdeki yeri için satrançta açılış prensipleri yazısına bakabilirsin.

Sık sorulan sorular

Şah çekildikten sonra rok atılır mı?

Şah altındayken rok atılamaz; önce şahtan kurtulman gerekir. Şahtan şahı oynatmadan kurtulduysan, örneğin araya taş koyarak ya da şah çeken taşı alarak, sonraki hamlelerde rok hakkın sürer. Şahı oynatarak kurtulduysan hak kalıcı olarak biter; şah eski karesine dönse bile.

Geçerken alma zorunlu mu?

Hayır, bir seçenektir ve yalnızca rakip piyonun iki kare ilerlediği hamlenin hemen ardından kullanılabilir. Kullanmazsan hak o piyon için kaybolur. Zorunlu olduğu tek durum, oynayabileceğin başka hiçbir kurallı hamlenin bulunmamasıdır.

Piyon terfisinde ikinci vezir çıkarılabilir mi?

Evet. FIDE kuralları seçimin daha önce alınmış taşlarla sınırlı olmadığını açıkça yazar. Vezirin tahtada dururken yeni bir vezir çıkarabilirsin. Masa başında yedek vezir yoksa FIDE kuralları (madde 6.11.2) saati durdurup hakemden taş istemene izin verir.

Pat olunca kim kazanır?

Kimse kazanmaz; oyun berabere biter ve iki oyuncu yarımşar puan alır. Tahtadaki taş üstünlüğünün bir önemi yoktur. Bu yüzden pat, kazanan taraf için kaçırılmış bir galibiyet, kaybeden taraf için kurtarılmış yarım puandır.

Süre biterse ama rakip mat edemeyecek durumdaysa ne olur?

Normalde süresi biten oyuncu kaybeder. FIDE kurallarının 6.9 maddesi bir istisna tanır: rakibin, kurallı hamlelerin hiçbir dizisiyle mat edemeyeceği bir konumdaysa, örneğin elinde yalnızca şahı kaldıysa, oyun berabere sayılır.

Kaynaklar

  1. FIDE — FIDE Laws of Chess taking effect from 1 January 2023 Resmi kaynak
  2. FIDE Rules Commission — FIDE Laws of Chess Resmi kaynak

Bu içerik nasıl hazırlandı?

Bu içerik listelenen kaynaklardan yararlanılarak yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış, temel olgular resmi kaynaklarla doğrulanmış ve birebir kopyalanmamıştır. YZ kullanım ilkelerimiz

GAMEAREA Editörlüğü

İlgili yazılar

Rekabet etmeye hazır mısın?

Şimdi oyna